Taba e Lefifi Bohareng ba Galaxy ea rona ea Lehae 

Sebonela-hōle sa Fermi se ile sa bona ka ho hlaka tlhahiso e feteletseng ea γ-ray bohareng ba sehlopha sa rōna sa linaleli sa lehae se neng se bonahala se se chitja ebile se bataletse. E bitsoa Galactic Center Excess (GCE), γ-ray ena e feteletseng ke pontšo e ka 'nang ea e-ba teng ea taba e lefifi e hlahang e le sehlahisoa sa ho ipolaea ha likaroloana tse kholo tse sebetsang ka thata (WIMPs), mokhethoa oa taba e lefifi. Leha ho le joalo, γ-ray e feteletseng e hlokometsoeng setsing sa galactic e ka boela ea bakoa ke li-millisecond pulsars tsa khale (MSPs). Ho fihlela joale, ho ne ho lumeloa hore morphology ea GCE ka lebaka la taba e lefifi (DM) e tla ba chitja. Phuputso ea morao-rao ea ketsiso e senola hore morphology ea gamma-ray ka lebaka la DM e ka ba e sa tsitsang le ho ba sephara. Sena se bolela hore ho timetsoa ha taba e lefifi (DM) le millisecond pulsars (MSPs) ho ka khoneha ka ho lekana. Mahlaseli a gamma a hlahisoang timetsong ea ntho e lefifi (DM) e ne e tla ba le matla a phahameng ka ho fetisisa a ka bang 0.1 tera-electron-volts (TeV). Libonela-hōle tse tloaelehileng tsa gamma-ray ha li khone ho bona ka ho toba li-photon tsena tse nang le matla a phahameng. Kahoo, netefatso ea mofuta o lefifi (DM) oa Galactic Center Excess (GCE) e ka khonahala ha ho phetheloa lithuto tsa tera γ-ray observatory tse kang Cherenkov Telescope Array Observatory (CTAO) le Southern Wide-field Gamma-ray Observatory (SWGO).

Pale ea taba e lefifi e qalile ka 1933 ha Fritz Zwicky a hlokomela hore lihlopha tsa linaleli tse tsamaeang ka potlako Sehlopheng sa Coma ha li khone ho tšoarana 'me tsa lula li tsitsitse ntle le ho ba teng ha lintho tse ling tse sa bonahaleng empa li na le matla a khoheli a lekaneng ho thibela lihlopha tsa linaleli hore li se ke tsa arohana. O ile a qapa lentsoe “lefifi” ho bolela ntho e joalo e sa bonahaleng. Lilemong tsa bo-1960, Vera Rubin o ile a kenya letsoho kutloisisong ea rona ea taba e lefifi. O ile a hlokomela hore linaleli tse mathōkong a ka ntle a Andromeda le lihlopha tse ling tsa linaleli li ne li potoloha ka lebelo le lekanang le lebelo la linaleli ho ea bohareng. Bakeng sa kakaretso e fanoeng ea lintho tsohle tse hlokometsoeng, sehlopha sa linaleli se ne se lokela hore ebe se ile sa fofa ka thōko ho neng ho hlokahala hore ho be le lintho tse ling tse sa bonahaleng tse bolokang lihlopha tsa linaleli le ho li etsa hore li bilike ka lebelo le phahameng. Litekanyo tsa hae tsa ho potoloha ha molala oa linaleli oa Andromeda li ile tsa fana ka bopaki ba pele ba taba e lefifi.  

Joale rea tseba hore taba e lefifi ha e sebelisane le khanya kapa matla a motlakase. Ha e monye, ​​ha e bonese kapa e ntša khanya kapa mahlaseli afe kapa afe a motlakase 'me ha e bonahale ka hona e bitsoa lefifi. Empa e bokellana ka matla a khoheli 'me e na le phello ea matla a khoheli holim'a taba e tloaelehileng, 'me ke ka tsela ena boteng ba eona sebakeng se atisang ho hlalosoa. Lihlopha tsa linaleli li kopantsoe hammoho ka teka-tekano ke phello ea matla a khoheli ea ntho e lefifi e etsang hoo e ka bang 26.8% ea matla a mangata a bokahohleng athe bokahohle bo bonahalang bo kenyeletsang lintho tse tloaelehileng tsa baryonic tseo kaofela re entsoeng ka tsona li etsa feela 4.9% ea bokahohle. Karolo e setseng ea 68.3% ea matla a mangata a bokahohleng ke matla a lefifi.  

Ha ho tsejoe hore na taba e lefifi ke efe. Ha ho na likaroloana tsa motheo ho Mohlala o Motle e na le thepa e hlokahalang ho ba ntho e lefifi. Mohlomong, "li-supersymmetric particles" tse inahaneloang tseo e leng balekane ba likaroloana tsa Mohlala o Tloaelehileng li etsa taba e lefifi. Mohlomong ho na le lefatše le tšoanang la taba e lefifi. WIMPs (Weakly Interacting Massive Particles), li-axion, kapa sterile neutrinos ke likaroloana tse inahaneloang tse fetang Moetso o Tloaelehileng tse etellang pele bonkgetheng. Leha ho le joalo, ha ho katleho e kileng ea finyelloa ho sibolloeng ha likaroloana tse joalo.  

Ho na le merero e mengata (joalo ka Teko ea XENON, Morero oa DarkSide-20k, EURECA Rxperiment, 'me RES-NOVA) e ntse e tsoela pele bakeng sa ho lemoha ka ho toba likaroloana tse lefifi. Hangata tsena ke li-detectors tsa khase tse nang le metsi kapa li-cryogenic tse etselitsoeng ho bona matšoao a fokolang a amanang le tšebelisano ea likaroloana tse lefifi. Leha ho le joalo, leha ho na le mekhoa e mengata e mecha, ha ho projeke e khonneng ho bona ka kotloloho karolo efe kapa efe e lefifi. 

Bakeng sa bopaki bo sa tobang ba taba e lefifi, motho a ka sheba litlamorao tsa matla a khoheli a ntho e lefifi, joalo ka ha Fritz Zwicky le Vera Rubin ba ile ba etsa ho sibolla taba e lefifi ka ho ithuta kamoo lihlopha tsa linaleli li kopantsoeng hammoho le hoja li na le lebelo le phahameng ka mokhoa o sa lekanyetsoang bakeng sa taba e tloaelehileng e hlokometsoeng. Matla a khoheli a lense (ho kobeha ha leseli) le litlamorao tsa motsamao oa linaleli sepakapakeng le tsona li ka fana ka bopaki bo sa tobang ba boteng ba ntho e lefifi. Ho feta moo, lihlahisoa tsa timetso (tse kang gamma-ray, neutrinos, le cosmic ray) tse entsoeng ha likaroloana tse lefifi li thulana sebakeng li ka boela tsa bontša boteng ba ntho e lefifi. Sebaka se seng se joalo seo ho sona ho ileng ha boleloa esale pele hore lintho tse lefifi li thehiloe lihlahisoa tsa ho timetsoa ha likaroloana tse lefifi ke setsi sa sehlopha sa linaleli sa lehae sa rōna sa Milky Way.  

Ho fumanoa lintho tse lefifi bohareng ba sehlopha sa linaleli sa lehae sa rona sa Milky Way  

Ho ne ho e-na le matšoao a khanya e feteletseng ea microwave bohareng ba Milky Way (MW). Khanya e feteletseng e ne e reriloe hore e be ka lebaka la tlhahiso ea synchrotron e tsoang ho lielektrone tsa relativistic le li-positron tse hlahisitsoeng ho timetsong ea taba e lefifi ea WIMP, ka hona ho ile ha boleloa esale pele lets'oao le atolositsoeng la γ-ray matleng a matla a fihlang ho makholo a 'maloa a GeV. Ka mor'a moo, Fermi-Large Area Telescope (LAT) e ile ea lemoha letšoao la γ-ray le neng le khetholloa e le Galactic Center Excess (GCE). Haufinyane, ho ile ha hlokomeloa hore Galactic Center Excess (GCE) e ka boela ea bakoa ke linaleli tsa khale tsa neutron (millisecond pulsars). Ho ne ho nahanoa hore morphology ea GCE e tla ba ea bohlokoa - GCE e bōpehileng joaloka spherical e ne e tla ba sesupo sa tlhahiso ea γ-ray ho tloha timetsong ea likaroloana tse lefifi (DM) ha morpholoji e bataletseng ea GCE e ne e tla fana ka maikutlo a tlhahiso ea γ-ray ho tloha millisecond pulsars (MSP).  

Teko e batsi ea setsi sa linaleli sa Milky Way ke Fermi-Large Area Telescope (LAT) e senotse asphericity e bataletseng. Ka tloaelo, motho a ka amahanya asphericity e hlokometsoeng ho linaleli tsa khale (MSP) leha ho le joalo phuputso ea morao-rao e phatlalalitsoeng ka la 16 Mphalane 2025 e fihletse qeto ea hore li-morphology tsa GCE tse boletsoeng esale pele ke linaleli tsa khale (MSP) le mefuta ea timetso e lefifi (DM) ha li khethollehe.   

Ho ithuta kabo ea taba e lefifi, bafuputsi ba ile ba etsa papiso ea morphology ea MW (Milky Way) -joaloka melala ea linaleli. Ba fumane hore li-halos tse lefifi tse pota-potileng lihlopha tsa linaleli hammoho le libaka tse pota-potileng libaka tse bohareng tsa lihlopha tsa linaleli ha se hangata li leng chitja joalokaha ho nahanoa ka mohlala oa anisotropic. Ho e-na le hoo, tlhahlobo e ile ea bontša khakanyo e bataletseng ea ho teteana ha lintho tse lefifi bakeng sa lihlopha tsohle tsa linaleli. Kabo ena ea "non-axisymmetric dark matter" (DM) e bonts'itsoeng hape ke ho kopanya nalane ea sehlopha sa linaleli sa Milky Way lilemong tsa pele tse libilione tse tharo nalaneng ea bokahohle. Morpholoji e hlokometsoeng ea GCE e batalalitsoe sebakeng se bohareng, seo ka kakaretso ho nahanoang hore ke tšobotsi ea kabo ea linaleli tsa khale (MSP). Phuputso e ncha e bontšitse hore taba e lefifi (DM) e hlahisa kabo e tšoanang ea mabokose. Kahoo, ho timetsoa ka bobeli ha taba e lefifi (DM) le millisecond pulsars (MSPs) hypotheses bakeng sa GCE e hlokometsoeng li ka khoneha ka ho lekana.   

Hore na GCE e hlokometsoeng e bakoa ke taba e lefifi (DM) kapa ka lebaka la millisecond pulsars (MSPs) e tla tsejoa ha libaka tsa γ-ray tse kang Cherenkov Telescope Array Observatory (CTAO) le Southern Wide-field Gamma-ray Observatory (SWGO) li qeta lithuto tsa tsona tsa tera-gamma ray nakong e tlang. Mahlaseli a gamma a hlahisoang e le sehlahisoa sa timetso ea ntho e lefifi (DM) setsing sa galactic e tla ba li-photon tse matla haholo tse nang le matla a phahameng haholo a ka bang 0.1 tera-electron-volts (TeV). Libonela-hōle tse tloaelehileng tsa gamma-ray ha li khone ho bona ka ho toba li-photon tsena tse nang le matla a phahameng. Mahlaseli a Tera-gamma e tla ba sepheo sa bohlokoa bakeng sa libaka tsa kamoso tsa γ-ray tse kang CTAO le SWGO.  

Boithuto bona ke mohato oa pele oa ho lemoha ntho e lefifi sebakeng ka lihlahisoa tsa eona tsa timetso leha ho le joalo ho ba teng ha ntho e lefifi setsing sa galactic ho tla hloka netefatso ea matla a phahameng a γ-ray observatories joalo ka CTAO kapa SWGO nakong e tlang. Khatelo-pele e kholo ho saense ea taba e lefifi e ka ba ho lemoha ka ho toba karolo efe kapa efe ea DM.  

*** 

References:  

  1. Hochberg, Y., Kahn, YF, Leane, RK et al. Mekhoa e mecha ea ho lemoha lintho tse lefifi. Nat Rev Phys 4, 637–641 (2022). https://doi.org/10.1038/s42254-022-00509-4 
  1. Misiaszeka M. le Rossib N. 2024. Ho lemoha ka ho toba taba e lefifi: tlhahlobo ea bohlokoa. Symmetry 2024, 16(2), 201; DOI: https://doi.org/10.3390/sym16020201  
  1. Instituto de Física Corpuscular. Ho batla taba e lefifi: mokhoa o mocha oa ho bona tse sa bonahaleng. 22 August 2025. E fumaneha ho https://webific.ific.uv.es/web/en/content/search-dark-matter-new-approach-detecting-invisible 
  1. Muru MM, et al 2025. Fermi-LAT Galactic Center Excess Morphology of Dark Matter in Simulations of the Milky Way Galaxy. Mangolo a Tlhahlobo ea 'Mele. 135, 161005. E phatlalalitsoe ka la 16 Mphalane 2025. DOI: https://doi.org/10.1103/g9qz-h8wd . Phetolelo ea Preprint ho arXiv. E hlahisitsoe ka la 8 Phato 2025. DOI: https://doi.org/10.48550/arXiv.2508.06314  
  1. Univesithi ea Johns Hopkins. Litaba - Ho khanya ho makatsang ka tsela ea milky e ka ba bopaki ba taba e lefifi. E ngotsoe ka la 16 Mphalane 2025. E fumaneha ho https://hub.jhu.edu/2025/10/16/mysterious-glow-in-milky-way-dark-matter/  
  1. Setsi sa Leibniz sa Astrophysics. Litaba - Milky Way e bonts'a gamma ray e feteletseng ka lebaka la ho timetsoa ha lintho tse lefifi. E ngotsoe 17 October 2025. E fumaneha ho https://www.aip.de/en/news/milkyway-gammaray-darkmatter-annihilation/  
  1. Fermi Gamma-ray Space Telescope. E fumaneha ho https://science.nasa.gov/mission/fermi/  
  1. Cherenkov Telescope Array Observatory (CTAO). E fumaneha ho https://www.ctao.org/emission-to-discovery/science/  
  1. Sebaka sa Southern Wide-field Gamma-ray Observatory (SWGO). E fumaneha ho https://www.swgo.org/SWGOWiki/doku.php?id=swgo_rel_pub  
  1. Tartu Observatory. Lehlakore le lefifi la Bokahohle. E fumaneha ho https://kosmos.ut.ee/en/dark-side-of-the-universe 

*** 

Latest

Mothehi-'moho oa Scientific European o mema

Scientific European (SCIEU) e u mema hore u ikopanye le uena joaloka Mothehi-'moho le motseteli, ka bobeli...

Future Circular Collider (FCC): Lekhotla la CERN le hlahloba boithuto ba ho khonahala

Ho batla likarabo tsa lipotso tse bulehileng (tse kang, tse...

Chernobyl Fungi e le Thebe Khahlanong le Mahlaseli a Cosmic bakeng sa Mesebetsi ea Deep-Space 

Ka 1986, karolo ea bone ea Setsi sa Matla a Nyutlelie ea Chernobyl se Ukraine ...

Taolo ea Myopia ho Bana: Essilor Stellest Eyeglass Lenses E Lumeletsoe  

Myopia (kapa pono e haufi) ho bana e atile haholo ...

Chefo ea Loto Lijong tse tsoang ho Aluminium e itseng le Brass Cookware 

Sephetho sa liteko se bonts'itse hore aluminium e itseng le koporo...

NISAR: Radar e Ncha e Sebakeng bakeng sa 'mapa o nepahetseng oa Lefatše  

NISAR (acronym ea NASA-ISRO Synthetic Aperture Radar kapa NASA-ISRO...

lekwalodikgang

U se ke ua hloloheloa

Phetoho ea Boemo ba Leholimo: Likhase tse Hlahlang Khase e Hlakola le Boleng ba Moea hase Mathata a Mabeli a Arohaneng

Phetoho ea boemo ba leholimo ka lebaka la ho futhumala ha lefatše ho bakoang ke...

Ho hopola Stephen Hawking

"Leha bophelo bo ka bonahala bo le thata, ho na le ntho e 'ngoe ...

Saense, 'Nete, le Morero

Buka ena e fana ka tlhahlobo ea mahlale le filosofi ea...

Ente ea Oxford/AstraZeneca COVID-19 (ChAdOx1 nCoV-2019) e Fumane e sebetsa 'me e Amohuoa

Lintlha tsa nakoana ho tsoa tekong ea kliniki ea phase III ea...

Fork Fern Tmesipteris Oblanceolata e na le Genome e kholo ka ho fetisisa Lefatšeng  

Tmesipteris oblanceolata , mofuta oa fereko ea fern ea tlhaho ho ...

Motsoako oa Lijo le Phekolo ea Phekolo ea Kankere

Lijo tsa ketogenic (lik'habohaedreite tse tlase, liprotheine tse fokolang le tse phahameng ...
Umesh Prasad
Umesh Prasad
Umesh Prasad ke mohlophisi ea thehileng oa "Scientific European". O na le tsebo e fapaneng ea thuto saenseng 'me o sebelitse e le ngaka le mosuoe maemong a fapaneng ka lilemo tse ngata. Ke motho ea nang le mahlakore a mangata ea nang le bokhoni ba tlhaho ba ho fetisa tsoelo-pele ea morao tjena le mehopolo e mecha saenseng. Ho ea morerong oa hae oa ho tlisa lipatlisiso tsa saense monyako oa batho ba tloaelehileng ka lipuo tsa bona tsa matsoalloa, o thehile "Scientific European", sethala sena se secha sa dijithale sa lipuo tse ngata, se bulehileng se nolofalletsang batho ba sa bueng Senyesemane ho fumana le ho bala tsa morao-rao saenseng ka lipuo tsa bona tsa matsoalloa, bakeng sa kutloisiso e bonolo, kananelo le pululelo.

Mothehi-'moho oa Scientific European o mema

Scientific European (SCIEU) e o mema ho kenela jwalo ka Mothehi-mmoho le motsetedi, ka matsete a mawa le monehelo o mafolofolo ho bopeng tsela ya yona ya bokamoso. Scientific European ke setsi sa boraditaba se thehilweng Engelane se fanang ka dipuo tse ngata...

Future Circular Collider (FCC): Lekhotla la CERN le hlahloba boithuto ba ho khonahala

Takatso ea ho fumana likarabo tsa lipotso tse bulehileng (tse kang, ke likarolo life tsa motheo tse etsang ntho e lefifi, ke hobane'ng ha lintho li laola bokahohle le hore na ke hobane'ng ha ho na le taba-antimatter asymmetry, matla ke eng ...

Chernobyl Fungi e le Thebe Khahlanong le Mahlaseli a Cosmic bakeng sa Mesebetsi ea Deep-Space 

Ka 1986, karolo ea bone ea Chernobyl Nuclear Power Plant e Ukraine (eo pele e neng e le Soviet Union) e ile ea ba le ho phatloha ho hoholo ha mollo le mouoane. Kotsi e e-so ka e bonoa e lokolotse ho feta 5% ea radioactive ...

TSEBA POTSOHO

Ka kopo kenya mantsoe a hau!
Ka kopo kenya lebitso la hau mona

Bakeng sa ts'ireletso, ts'ebeliso ea ts'ebeletso ea Google ea reCAPTCHA e ea hlokahala, e laoloang ke Google leano la lekunutu 'me Terms of Use.

Ke lumellana le lipehelo tsena.